AI-geletterdheid: wat is het en hoe pakt u het aan?

Wat is AI-geletterdheid in gewone taal?

AI-geletterdheid is geen technische opleiding. Het is een mix van praktisch inzicht en verstandig gebruik. Een medewerker hoort te weten wanneer hij of zij AI inzet, welke risico's daarbij horen, en welke output kritisch herzien moet worden. Voor wie met persoons- of klantgegevens werkt, hoort daar ook kennis bij over wat wel en niet mag worden ingevoerd in publieke AI-tools.

De wet schrijft geen exact curriculum voor. Wat redelijk is hangt af van de functie van de medewerker, de complexiteit van het systeem en het risicoprofiel. Een receptioniste die af en toe Outlook gebruikt met AI-suggesties heeft een ander niveau nodig dan een HR-verantwoordelijke die kandidaten beoordeelt met een AI-tool.

Hoe pakt u AI-geletterdheid praktisch aan?

U pakt AI-geletterdheid praktisch aan door eerst het echte AI-gebruik in kaart te brengen en daarna training te koppelen aan functies. Begin niet met een algemene cursus, maar met de vraag welke tools uw mensen vandaag gebruiken: ChatGPT, Copilot, transcriptietools, CRM-AI, boekhoudherkenning, HR-matching of AI in marketingsoftware.

Daarna maakt u drie lagen. Iedereen krijgt een basislaag over veilig gebruik, datagevoeligheid en kritische controle. Teams met meer AI-blootstelling krijgen functiegerichte voorbeelden. Toolbeheerders en leidinggevenden krijgen extra context over register, beleid, menselijke controle en escalatie.

Wie de opleiding als apart traject wil organiseren, vindt een praktische uitwerking op onze pagina over AI-geletterdheid training voor bedrijven.

Waarom geldt AI-geletterdheid als aparte verplichting?

AI-geletterdheid scoort als aparte verplichting omdat Artikel 4 al sinds 2 februari 2025 van kracht is. Het is dus geen toekomstige deadline, maar een bestaande plicht voor elke organisatie die AI professioneel gebruikt. Voor Belgische KMO is dit vaak de eerste AI Act-maatregel die zichtbaar gemaakt moet worden.

De maatregel hoeft niet zwaar te zijn, maar moet wel passen bij het werkelijke gebruik. Een algemene AI-sessie voor iedereen, aangevuld met extra training voor HR, marketing, sales of klantenservice, is meestal verdedigbaarder dan een generieke online cursus zonder link met de eigen tools.

Voor wie geldt deze verplichting?

De verplichting rust op providers en deployers van AI-systemen. Dat wil zeggen: zowat elke organisatie die AI inzet, ongeacht of zij die zelf ontwikkelde of van een leverancier afnam. Ook eenmanszaken, non-profits en publieke instellingen vallen onder de regel.

De verplichting geldt voor alle personeel dat met AI in aanraking komt. Niet alleen ontwikkelaars, maar ook gewone gebruikers. In de praktijk betekent dit dat zowat elke moderne organisatie iets moet ondernemen, want vrijwel elke moderne werkomgeving bevat ergens AI.

Welke AI-rollen bestaan er in uw organisatie?

Niet iedereen gebruikt AI op dezelfde manier. Daarom is het nuttig om AI-geletterdheid per rol te bekijken. Een gewone gebruiker moet weten wat wel en niet in een tool mag. Een intensieve gebruiker moet output kunnen controleren. Een toolverantwoordelijke moet risico's en leveranciersinformatie opvolgen. Een leidinggevende moet weten wanneer AI-gebruik formeel goedgekeurd of gestopt moet worden.

• Basisgebruikers: veilig prompten, geen gevoelige data invoeren en output controleren.
• Intensieve gebruikers: risico's herkennen, bronnen checken en menselijke review toepassen.
• Toolverantwoordelijken: toolgebruik documenteren in het AI-register.
• Leidinggevenden: beslissen over toegelaten tools, beleid en escalatie.

Deze rolindeling voorkomt dat training te algemeen wordt. Ze maakt ook duidelijk wie meer nodig heeft dan een basisintroductie.

Hoe brengt u shadow AI in kaart?

Shadow AI is AI-gebruik dat wel in de praktijk bestaat, maar niet bekend is bij management, IT of compliance. Denk aan persoonlijke ChatGPT-accounts, gratis transcriptietools, browserextensies of AI-functies in software die niemand als AI-tool heeft geregistreerd.

Breng shadow AI in kaart met een korte rondvraag per afdeling. Vraag niet alleen welke AI-tools officieel zijn aangekocht, maar ook welke tools medewerkers zelf gebruiken om teksten, notities, beelden, klantmails, offertes of kandidaten te verwerken. Zet die tools daarna in uw AI-register en bepaal per tool of gebruik toegestaan, beperkt of verboden is.

Wat is het verschil tussen AI-geletterdheid en AI-training?

AI-geletterdheid is het doel, AI-training is een mogelijke maatregel om dat doel te bereiken. Een organisatie kan AI-geletterdheid verhogen via opleiding, interne richtlijnen, onboarding, toolboxsessies, praktijkvoorbeelden en duidelijke meldpunten voor nieuwe AI-tools.

Dat verschil is belangrijk voor KMO. U hoeft niet voor elke medewerker een lange cursus te organiseren, maar u moet wel kunnen aantonen dat de genomen maatregelen passen bij het echte AI-gebruik. Voor een marketingteam kan dat gaan over AI-content en claims. Voor HR gaat het over bias, kandidaatimpact en menselijke controle. Voor management gaat het over beleid, eigenaarschap en escalatie.

Wat verwacht de wet van een werkgever?

Concreet vraagt Artikel 4 om passende maatregelen. De wet noemt vier elementen die deze maatregelen moeten omvatten:

• Voldoende technisch inzicht voor degenen die met AI werken
• Bewustzijn van de context waarin het systeem wordt toegepast
• Kennis van de personen of groepen waarop het systeem effect heeft
• Aandacht voor de specifieke risico's van het ingezette systeem

De vorm waarin u dit aanbiedt is vrij: dat kan een interne sessie zijn, een online cursus, een doe-het-zelf module in uw intranet of een externe opleiding. Wat telt is dat de inhoud past bij wat uw mensen werkelijk doen met AI.

Wat is een redelijke invulling voor een KMO?

Voor een doorsnee KMO van 10 tot 50 medewerkers is een gelaagde aanpak realistisch. Een algemene introductie van een uur tot twee uur, gevolgd door functiegerichte modules voor wie intensief met AI werkt. Daarnaast een korte module in uw onboarding voor nieuwe medewerkers.

Voor wie meer wil dan een PowerPoint, is een interactieve sessie met voorbeelden uit de eigen werkpraktijk veel effectiever. Een praktische workshop over AI-geletterdheid kan de basis en functiegerichte voorbeelden combineren. Bewaar daarna het programma, de aanwezigheidslijst en de gebruikte materialen als onderdeel van uw dossier.

Hoe documenteert u de naleving?

Documentatie is wat het verschil maakt bij een audit. Drie elementen verdienen aandacht:

• Een schriftelijk beleid waarin staat hoe u AI-geletterdheid binnen de organisatie organiseert
• Aanwezigheidslijsten of digitale registratie van elke training met datum, deelnemers en behandelde onderwerpen
• Een korte attestatie per medewerker dat zij de training hebben doorlopen, idealiter digitaal ondertekend of bevestigd

Deze documenten horen in uw AI-dossier samen met uw register en interne beleid. Bij audit volstaat het om dit dossier te kunnen tonen, op voorwaarde dat het actueel is en aansluit bij de tools die medewerkers echt gebruiken.

Bewijs hoeft niet zwaar te zijn. Een aanwezigheidslijst, programma, korte samenvatting van behandelde risico's en verwijzing naar uw interne AI-beleid zijn vaak sterker dan een lang document dat niemand gebruikt.

Wat als u in een audit niet kunt aantonen dat u dit deed?

Niet-naleving van Artikel 4 valt onder de tweede boetecategorie van de wet: tot 15 miljoen euro of 3 procent van de wereldwijde omzet. Bij de toepassing van sancties spelen de omstandigheden van de overtreding en de organisatie een rol. Zonder documentatie is het moeilijker om aan te tonen dat de genomen maatregelen passend waren.

Daarnaast speelt civiele aansprakelijkheid. Als een medewerker een fout maakt door verkeerd AI-gebruik en dat schade veroorzaakt aan een klant of derde, kan de afwezigheid van training meewegen in de beoordeling van uw zorgvuldigheidsplicht. Het is dus niet enkel een AI Act-kwestie, maar ook gewoon goed werkgeverschap.

Welke externe uitleg helpt bij AI-geletterdheid?

VAIA, de Vlaamse AI Academie, legt AI-geletterdheid uit als kennis die professionals helpt om AI verantwoord te benutten, risico's te herkennen en de technologie correct in te zetten. Die invalshoek past goed bij KMO: het gaat niet alleen om weten wat AI is, maar vooral om weten wanneer gebruik veilig, nuttig en verdedigbaar is.

Gebruik externe cursussen of infopagina's gerust als basis, maar vertaal ze altijd naar uw eigen context. Een algemene uitleg wordt pas audit-bestendig wanneer zij gekoppeld is aan uw tools, rollen, AI-register en interne regels.

Welke bronnen zijn nuttig voor AI-geletterdheid?

Het Europees AI Office publiceert nadere uitleg over wat onder AI-geletterdheid wordt verstaan en welke verwachtingen er gelden voor verschillende soorten organisaties. De Vlaamse AI Academie bundelt daarnaast praktische uitleg in haar artikel over AI-geletterdheid.