AI Act voor advocaten: checklist voor Belgische advocatenkantoren

Geldt de AI Act voor advocatenkantoren?

Ja, de AI Act geldt wanneer een advocatenkantoor AI professioneel aanbiedt, ontwikkelt, integreert of gebruikt. De regels hangen niet af van het beroep alleen, maar van de rol van het kantoor, het doel van het systeem en de impact van de output.

Een kantoor dat een externe juridische zoektool, taalmodel of documentanalysetool gebruikt, is doorgaans gebruiksverantwoordelijke. Biedt het zelf een AI-systeem onder de eigen naam aan of wijzigt het de bestemming ingrijpend, dan kunnen verantwoordelijkheden van een aanbieder ontstaan. Breng die rol per toepassing in kaart.

De Orde van Vlaamse Balies stelt duidelijk dat AI gebruiken niet verboden en niet verplicht is. De advocaat kiest zelf, maar moet de technologie deskundig gebruiken met respect voor beroepsgeheim, onafhankelijkheid, partijdigheid, waardigheid, rechtschapenheid en kiesheid.

Is juridische AI automatisch hoog risico?

Nee. Een advocaat die AI gebruikt voor juridisch onderzoek, een conceptsamenvatting of documentanalyse valt daardoor niet automatisch in de hoogrisicocategorie voor rechtsbedeling. Bijlage III noemt AI die door of namens een rechterlijke instantie wordt gebruikt om feiten en recht te onderzoeken, te interpreteren en op een concrete zaak toe te passen. Een vergelijkbaar gebruik in alternatieve geschillenbeslechting kan eveneens onder die categorie vallen.

Het verschil zit in de beoogde gebruiker en functie. Een intern hulpmiddel van een partijadvocaat is niet hetzelfde als een systeem dat een rechterlijke instantie ondersteunt bij de toepassing van het recht. Ook louter administratieve ondersteuning die de rechtsbedeling in een individuele zaak niet beïnvloedt, wordt niet om die reden hoog risico.

Andere hoogrisicocategorieën kunnen wel spelen. Gebruikt het kantoor AI om sollicitanten te rangschikken of cv’s te selecteren, dan raakt het aan de regels voor werkgelegenheid. Classificeer daarom het concrete gebruik en niet het etiket legal AI.

Welke AI-toepassingen vragen welke controle?

Een tool kan tijdens zijn levenscyclus van profiel veranderen. Een zoekfunctie die alleen documenten vindt, verschilt van een nieuwe module die proceskansen berekent of rechtsregels op feiten toepast. Leg daarom ook functiewijzigingen en nieuwe integraties vast in hetAI-register.

Mag een advocaat cliëntinformatie in een AI-tool invoeren?

De OVB-richtlijnen zijn op dit punt streng. Een advocaat voert geen stukken of informatie die onder beroepsgeheim of een vertrouwelijkheidsverplichting vallen in een AI-tool in. Een uitzondering vergt absolute zekerheid dat de toepassing in een gesloten omgeving met voldoende waarborgen wordt gebruikt, zonder ongewenste informatiedeling naar buiten.

Pseudonimiseren helpt alleen wanneer de resterende inhoud een persoon, cliënt of zaak niet alsnog herkenbaar maakt. Een uniek feitencomplex, contractpassage, dossiernummer of combinatie van omstandigheden kan identificatie mogelijk houden, ook zonder naam.

Een zakelijke licentie is slechts één onderdeel van die beoordeling. De productnaam, een algemene privacyclaim of een instelling met het label privé bewijst niet automatisch dat de omgeving aan het beroepsgeheim van het kantoor voldoet.

Hoe controleert u verzonnen rechtspraak en bronnen?

Generatieve AI kan geloofwaardige maar onbestaande arresten, wetsartikelen, citaten en auteurs produceren. De OVB verwacht dat de advocaat het bestaan van aangehaalde wetgeving, rechtsleer en rechtspraak controleert en kritisch blijft tegenover de redenering en het resultaat.

Gebruik een vast verificatieprotocol voor elke AI-ondersteunde juridische tekst. De reviewer moet niet alleen zien dat er een bron staat, maar de authentieke of gezaghebbende bron openen en toetsen aan de bewering waarvoor zij wordt gebruikt.

1. Markeer alle wetsartikelen, zaken, citaten, termijnen en feitelijke claims.
2. Zoek elke primaire bron op in de officiële databank of het originele document.
3. Controleer rechtsgebied, datum, procedurele context en actuele gelding.
4. Vergelijk de bron met de concrete stelling en niet alleen met de titel.
5. Controleer cijfers, namen en verwijzingen opnieuw buiten de AI-tool.
6. Leg vast wie de eindcontrole uitvoerde wanneer de output naar cliënt of rechtbank gaat.

Een AI-tool kan deze verificatie voorbereiden, maar mag haar eigen antwoord niet als bewijs voor de juistheid van dat antwoord gebruiken.

Moet een advocaat AI-gebruik aan de cliënt melden?

Volgens de OVB is een advocaat niet algemeen verplicht om elk gebruik van AI aan de cliënt mee te delen, net zoals niet elk ander IT-hulpmiddel afzonderlijk wordt gemeld. Dat antwoord staat los van specifieke transparantieplichten en van afspraken in een opdrachtbrief of contract.

Een chatbot die rechtstreeks met cliënten of websitebezoekers communiceert, moet duidelijk maken dat het om een geautomatiseerd AI-systeem gaat. Maak ook zichtbaar wat de chatbot niet doet, hoe een gebruiker een advocaat bereikt en waarom geen vertrouwelijke dossierinformatie in het vrije invoerveld hoort.

Bij materieel gebruik in een dienstverlening kan het verstandig zijn om doel, menselijke controle en gegevenswaarborgen in de opdrachtbrief te beschrijven. Formuleer geen ruimere garantie dan het kantoor werkelijk kan aantonen. Lees ook de uitleg over Artikel 50 en AI-transparantie.

Welke AI-geletterdheid heeft een advocatenkantoor nodig?

De aangepaste Artikel 4-verplichting vraagt passende maatregelen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen. Een algemene webinar voor iedereen is zelden voldoende als functies verschillende tools en risico’s hebben.

Documenteer per doelgroep welke toepassing is besproken, welke werkinstructie geldt en hoe het kantoor opvolgt of de maatregel werkt. Een AI-geletterdheid training kan werken met herkenbare juridische scenario’s zonder echte cliëntinformatie te gebruiken.

Welke documenten horen in het AI-dossier van een advocatenkantoor?

1. Een AI-register met tool, functie, eigenaar, gebruikers, gegevens en risicostatus.
2. Een goedgekeurde toollijst met expliciete verboden toepassingen.
3. Een gesloten-omgevingbeoordeling per tool die met dossierinformatie kan werken.
4. Een gebruiksbeleid voor prompts, uploads, broncontrole en cliëntcommunicatie.
5. Een leveranciersfiche met voorwaarden, datastromen, subverwerkers en incidentafspraken.
6. Een verificatieprotocol voor wetgeving, rechtspraak, rechtsleer, feiten en citaten.
7. Een maatregelenregister voor AI-geletterdheid per functie.
8. Een wijzigings- en incidentlog met beslissingen, correcties en periodieke review.

Integreer deze stukken waar mogelijk in bestaande informatiebeveiliging, privacy, kwaliteitscontrole en dossierbeheer. Een apart AI-handboek dat niet aansluit op de werkpraktijk maakt het bewijs juist moeilijker.

Hoe voert u dit in binnen dertig dagen?

1. Week 1: inventariseer juridische AI, algemene taalmodellen en ingebouwde kantoorfuncties.
2. Week 2: controleer beroepsgeheim, rollen, leveranciersvoorwaarden en risicocategorie.
3. Week 3: stel de toollijst, gebruiksregels en het verificatieprotocol vast.
4. Week 4: instrueer medewerkers, test een fictief dossier en plan de kwartaalreview.

Test niet alleen of medewerkers het beleid hebben gelezen. Geef een fictieve AI-output met een onbestaand arrest, een vertrouwelijke bijlage en een te stellige conclusie. Controleer of zij de drie problemen herkennen en correct escaleren.

Welke officiële bronnen kunt u controleren?

De belangrijkste Belgische beroepsbron is de pagina met OVB-richtlijnen voor advocaten rond artificiële intelligentie. Raadpleeg daarnaast het hoofdstuk over beroepsgeheim in de Codex Deontologie en de actuele, geconsolideerde tekst van de Europese AI Act. De CCBE-gids voor generatieve AI in advocatenkantoren biedt aanvullende Europese praktijkrichtlijnen.